Thursday, December 4, 2014

Change. It's happening elsewhere!

Noisy Minds 
busy
analysing
planning
acting
anxiously hoping for Change!

But 
The Design for Change is being made in the stars
waiting to be recognised as mystery 
so we can silence our arrogance.

The Secrets of Change are being carried by the soft flutters of the butterflies
waiting to be heard in the silence
so we can listen to the voice of life.

The Levers of Change are stuck within the layers of the subconscious
waiting to be delved into and released
so we can heal and shift consciousness.

Ideas for Change come floating as colourful bubbles
waiting to be called forth and be popped 
so we can receive the treasures in them.

The Power for Change is resting with the divine
waiting to be surrendered to and claimed
so we can resolve.

The Energy for Change passes by as colourful waves of varying frequencies 
waiting to be tuned in to
so we can channel.

The Vehicle of Change resides in our bodies  
waiting to be disciplined and trained
so we can be available.

And the Blessing for Change is abound
waiting to be invoked
so we can manifest.

All the work we really need to do is to 
recognise,
listen, 
heal,
find,
receive, 
resolve,
channel,
be available,
manifest.

Noisy Minds 
busy 
analysing
planning
acting
anxiously hoping for Change

But, 
Change, it's really happening elsewhere!

Tuesday, September 30, 2014

Party time for Mr. GDP!

When we
sit by the beach watching the waves,
spend silly times with our friends,
sow a seed and watch it sprout,
spot a new bud on a plant we’ve been watering everyday,
watch the sun rise,
watch a baby play and giggle,
forgive someone,
dance,
sing,
write poetry,
bake bread,
toil in the sun and get sweaty creating a garden or building something,
attentively listen to toddlers narrating stories,
serve without expectation of reward or recognition,
watch a sparrow perched on the window sill,
trek through the forest,
feed someone hungry,
stand under a waterfall,
listen to soft and slow music,
have a meaningful or cathartic conversation with someone,
resolve a conflict,
read a book that gives us aha! moments,
visit a sacred place where we feel a calming energy permeating our being,
go for a walk alone or with someone we connect to,
watch the night sky,
cry out loud from the belly,
eat wholesome and flavorful food,
receive an email from an old cherished friend,
read news about how a group of people came together taking responsibility to do something meaningful,
it gives us joy.
It makes us feel more peaceful.
We feel something within us settle.
It awakens something inside us.
It makes us come alive.
The nourishment that our spirits yearn for all the time.

Since we have all created living contexts (homes, schools and workplaces) which are so often bereft of nourishment, we feel pained but remain unconscious about it! I rarely see very basic needs of children, adults and the elderly being met these days. Our need for silence, for communion with nature, with meaningful connection with people, for trust, for true knowledge, for respect, for love, for leisure, for artistic experience, for nourishing food, for sweating labour, for sunlight, for fresh air and so on often goes unmet in our busy city lives. When we don’t get nourishment, we go against the flow of life. When we go against life, it leads to a building up of pain.

What do we do with this collectively created cultural pain? We do one of three things.

1. Numb it. We watch fast TV, play video games, consume alcohol, take to drugs.

2. Indulge in things that give us a false sense of ‘power or security’ by winning the race run by the popular culture of the pained. We dress up following fashion, buy expensive clothes and jewelry, go shopping in malls and supermarkets, seek praises and rewards from authority figures, seek recognition as being “successful”, throw our “weight” around those we perceive as less powerful than us, chase wealth, want to be the first, the best, the largest, the strongest, the fastest, etc., get into institutionalized religion, and so on

3. Over-stimulate our senses so we get distracted enough from the pain. We get addicted to sugary drinks and salty snacks, watch thrillers, drive fast, watch thrilling games, listen to fast and loud music, and so on

All the three create what we call ‘pleasure’. Pleasure gives us a ‘kick’ as some people call it. We feel ‘excited’. We feel a semblance of ‘control over the situation’. It shoots up our adrenalin levels giving us a ‘high’. It feels like a disco-light, colourful and flashy. 
But, if the adrenalin shoots up, it has to drop. If you hit a high, you have to then come down and hit a low.

The problem with ‘pleasure’ is that not only does its effect wear off, it actually creates more pain. We constantly feel the need to feel more powerful, we need newer and more stimulation, more drugging and numbing, more distraction. We get bored with ‘old stuff’. We cling on to our memories of pleasure and try to see how to recreate those experiences again. With every clinging to a memory of pleasure, there is more anxiety and insecurity. When we cannot re-create pleasure, we get pained and depressed. Or we get frustrated, angry and aggressive. We feel low self-esteem. We feel bored. We blame. We suffer.

Today’s misplaced motivation is nothing but a sophisticated form of stimulation. It says “See you will get rich, powerful, noticed, rewarded, recognized, praised, excited, thrilled … if you do this”. Very rarely does anyone motivate us by saying “If you do this, you will feel joyous, free, peaceful, calm, alive….” That is because seeking all these is our true nature. We are naturally drawn to them. We need no motivation for seeking them. But when we feel beaten up by life, we might need inspiration: a word of reminder, support and encouragement to help us tap into our inner strength to try again. This encouragement and inspiration is different from external motivation. Motivation is usually done without any real understanding of why the person is bored and pained in the first place. And that is why it is shallow, unhelpful and detrimental. Detrimental because when we feel the effect of external motivation wear off (which, it will over time) we feel like terrible losers! We end up believing the society’s story about who we are, what we are capable of, etc. We get caught in a downward spiral. That is why the younger we are, the easier it is to get motivated; the older we get, the harder it gets.

In my own life, 'pleasure' has a very interesting place. I find it always being available for me to make use of, no matter where I am in my life. When I feel depressed and find it too much hard work to stay with all the pain all the time, I resort to it – food, place, person, activity or thing. 'Pleasure', a form of comfort, can be used to heal and recharge when used moderately and mindfully. It is only when we settle down there basking in it, refusing to step out that it becomes detrimental to our own growth and well-being. We become complacent and desensitized. Life is constantly pushing us out of our comfort zones. When we refuse to step out, we say ‘No’ to life. Whenever I have resorted to comforts with awareness about what is, using the space to stay with my pain, I have found it helpful. Whenever I have resorted to comforts with a lack of awareness, it has become another distraction from what is, making me more desensitized adding more layers of pain, pushing me further down the spiral. 



The question we all need to collectively and carefully look at is this: “What part and how much of our individual lives is fed with nourishment vs pleasure? What part and how much of our society has structures and spaces that enable nourishing vs pleasurable experiences? How much are we impacted by them? How can we reorganize both our individual and collective lives (and their interfaces) to wean ourselves away from pleasure, and co-create spaces and structures that can provide nourishment? Until we do this, we will want to buy, waste, consume, build, wear more and more of what we don’t really need. Party time for Mr.GDP! 

Sunday, September 21, 2014

Kill The Bees

Wow, it's all looking very good!

Let's get in and pretend like we're the ones doing it.
Let's spray pesticides on crops!


Oops. They're finding out unpleasant stuff about what we sell! We're in a mess! 

Ok, let's pretend to care.



Now that there aren't any bees, 
let's start companies to provide 'pollination services'.




Let's write a story book for children saying that it's really not the pesticide, 
but the varroa mite or some such thing.


   
But hey, we need to sell more neonicotinoid pesticides to answer our shareholders!

What, the US-EPA says it's too bad for the bees? We'll take up the fight with them!


Oops! They're still at it. Fighting us...

... and keep exposing our tactics!

Well, all we'll need to do is to tell the world, 
"We're increasing wealth, increasing the GDP, every step of our way!"



Step 1: Find the self. Step 2: Give it up.

SURRENDER?
Being on the spiritual path, we often talk about surrendering the self to the divine. But there is great danger in attempting to do this without reclaiming the self in the first place; reclaiming it from all the conditioning, fears and beliefs.

Most people I see around are very opinionated; not as a result of their own enquiry, but as a result of conditioning by the society (parents, teachers, priests, the media). Either this, or they take the counter point in reaction. For instance, if they’ve been indoctrinated about the need to be God-fearing, they become atheists. Reacting / taking a counter-stand, without any real enquiry into the nature of the mind that experienced oppression, and of that which it feels oppressed by, is another form of conditioning too.

In this process, we lose ‘the self’ to the unconscious. When ‘the self’ is so lost, is so entangled, how can it be surrendered? I am reminded of the story about the king who the tribals refused to sacrifice simply because his one finger was missing. “We cannot offer to God that which is not whole, that which is imperfect!” they said.

So, the first step in the process of surrender is to recognize that it is lost, that what it thinks are ‘its thoughts’ are not it’s at all in the first place. The second step in the process is to very badly want to disentangle it, find it, and humbly pray “I am completely lost! I don’t have a clue about what to do. I need help!” Patanjali refers to this state as the basic requirement for a yogi, someone to get onto the path of spiritual enquiry. Revelations and healing follow on their own. ‘Atha yoga anushasanam’. (Now, you are ready for yoga). The Mother calls this process ‘Personalisation’ / ‘Individuation’. “It is only after you learn to personalize the self, that you can understand surrender.” Through intense personal enquiry / tapas, when one starts recognizing the entanglement, getting in touch with what one really feels and thinks about things, absolutely fearlessly, as if nothing else mattered, then the process of disentanglement has begun. 

When we talk of and attempt surrender, with all our pains unrecognized and unowned, all those knots in the stomach still intact blaming this, that and the other for them, in whatever or whosever name, we enter a very dangerous space called Branti Darshanam (False vision / Delusion) Another name for it is ‘spiritual bypassing’. The sense I get from most people giving ‘spiritual discourses’ today. One cannot attain pandityam in advaita and think one has “arrived”. One needs to stay with all the deep shit of his life, take complete responsibility for all his emotions, do his tapas, be willing to stay with the flame of discontent, stay with the tension of all the unresolved stuff. And this inner work involves a lot of work with the body as well, for that is where such ‘stuff’ is stored. In biological terms, embedded within our cells. In this way, when he starts healing from the collective unconscious, when he learns more about ‘the real nature of his self and the many layers it comes packaged in’, when he learns to find strength, safety and security from within, when he learns to pick up the courage to speak his truth, to be clear about his thoughts without being conclusive, and be vulnerable, all at the same time, it’s only then that true surrender even becomes possible.

GLOBALISATION?
I find this perfectly correlating with the current talk about how globalization is helping us become citizens of the world; the need to drop our identities as individual nations to start identifying with the world, etc. Words like ‘global citizens’, ‘global oneness’ are liberally used, especially in the economic and cultural contexts, without any understanding of its implications. I am very convinced that it is only when we really find our own roots, reclaim our own cultures, strongly locate ourselves in the local, that true global oneness is even possible. I can truly embrace global oneness, only if I truly embrace my location in this form as an Indian. 


But we are in a very messy situation right now. What is generally called ‘India’ and ‘Indian’ is often misplaced - misinterpreted, misused. All around us, we see two kinds of people. 1. Those who use their idea of ‘India’ and their identity as an ‘Indian’ with such wrong intentions / ignorance, fueling fear, separation, pain and suffering. 2. Those who are disgusted by this and have taken a strong counter stand to disown our roots. Understandable. I’ve done that too.


Glocalisation
Connecting being whole, strong and unique;
Golden ball in the centre represents 'The Truth'
By embracing, I don't mean blindly accepting. By embracing, I mean enquiring into the nature of my Indian identity. And from this empowered and aware place, recalibrating my relationship with it. It involves critically assessing it, understanding its strengths and limitations, challenging it, reorganising it where necessary by discarding what is not relevant and building on its their strengths, integrating and rising beyond. Over the years, finding my own empowerment and healing from the oppression in my culture, I’ve felt less and less of a need to disown my roots. For, I realize I am part of a larger collective consciousness – the Indian consciousness, more specifically, the Indian female consciousness. My personal healing is deeply connected to the larger healing of these collectives.

Rejection of our local identity in the process of 'moving on' only builds more pain, which will eventually come out in side ways and burn us out. 

Globalisation
Connecting being fragmented, weak and homogenous;
Black ball in the centre represents
'Falsehood / The Mass Unconscious' 
There is a great and urgent need to really enquire into ‘What is India? What does it mean to be Indian? How do we firmly root ourselves in the local. (Another interesting term being used these days is ‘Glocalisation’.) It is only after we have done that, only after we have truly learnt to get in touch with and celebrate (which also comes packaged with mourning) our own soil, can we talk about ‘True Globalisation’. Otherwise, we will continue to mistake ‘homogenization’ for ‘global oneness’. A collective Branti Dharshanam we need to urgently recognize and heal from.
**  

Prof. Herman Daly in his beautifully articulated essay explains why the current form of globalization, with nations (and cultures) having porous borders, is actually tearing the world apart, intensifying suffering. He proposes Internationalisationas opposed to ‘Globalisation’, on very similar terms that I’ve explained here.   

Wednesday, August 20, 2014

Bala Kailasam


The first time I met Kailasam was during the two-day residential exploration on 'What is India?' that he graciously hosted in his house. We watched a series of insightlful films directed by him, along with a few others 'on India' that helped us take a critical look at how 'India and Indian are grossly exoticsed and misrepresented' through the western lens. The most impactful of his films was 'Vaastu Marabu: A Shilpi Speaks'

The two days were filled with insight, laughter, wisdom and authenticity - a lot of it inspired and anchored by Kailasam's lovely energy. I was deeply moved by the intensity of his quest, passion, commitment, willingness to learn and share, and most of all, his humility. He was a dreamer, like most of us. And there was an immediate unmistakable connection because of that.

The second and the last time I met him was in May, at a meeting which was about enquiring into the nature of the 'Indian psyche', its relationship to the election results, and India's future. Kailasam had been in the ICU until recently, and had been discharged from the hospital only the day before, and I was quite shocked and pleasantly surprised to see him there. He said "But, this is too important to miss!"

He could not sit through the meeting after about two hours (for very obvious reasons!) As he was leaving, he said "Sangeetha, I've been meaning to stay in touch and call you all over to my place for a get-together. I'm sorry I've been out of touch. I'm really looking forward to us all meeting soon!" I really looked forward to it too, but soon started hearing news about his being very unwell again; and later about his death.

Though my encounter with Kailasam was a very brief one, my life has been deeply touched by it. He's most definitely one of the most beautiful human beings I've met. As much as I am sad and I mourn, I am also deeply grateful for having met him over such an important question of our times. It's almost like he flagged off my / our journey into the exploration and took leave. I am carrying his inspiration as I pursue the path.

Wednesday, June 4, 2014

நல்ல எண்ணத்தின் பெயரால் நடக்கும் வன்முறை

(2004 ஜூன் மாதம், காலச்சுவடு 54ஆம் இதழில் வெளியான கட்டுரை)

இந்தியாவிலுள்ள 100 கோடி மக்களுக்குக் குடிக்க நீரும் உண்ண உணவும் அத்தியாவசியம் என்பதில் யாருக்கும் எந்தக் குழப்பமும் இல்லை. இவற்றை எங்கிருந்து, எவ்வாறு அடைவதென்பதில்தான் ஏகப்பட்ட குழப்பங்கள். ஒருபுறம் ஜனாதிபதி அப்துல்கலாம் தலைமையில் அரசாங்கம், “நதிகளை இணைத்தால் மட்டுமே அனைவரின் தேவைகளையும் பூர்த்திசெய்ய முடியும்” என்கிறது. மறுபுறம் ராஜஸ்தானில் மழை நீர் சேகரித்துப் புரட்சி செய்திருக்கும் ராஜேந்திர சிங் போன்றோர் “மழை நீரைச் சேகரித்தால் மட்டுமே நம் நாடு வளம் பெறும்” என்று ஆணித்தரமாகக் கூறுகிறார்கள். இதுபோக, எம். எஸ். சுவாமிநாதன், எஸ். குருமூர்த்தி போன்றோர் “மழை நீர் சேகரிப்பு அவசியம். அதே சமயம், அரசாங்கத்தின் நதி இணைக்கும் திட்டத்தையும் ஆதரிக்க வேண்டும்” என்ற ரீதியில் குரல் கொடுக்கிறார்கள். இதில் எது சரி, எது தவறு? உண்மையை எவ்வாறு கண்டறிவது?

ஜனாதிபதி, பிரதமர் முதல் ரஜினிகாந்த்வரை பலராலும் போற்றப்படும் இந்த நதி நீர் இணைப்புத் திட்டத்தைச் செயல்படுத்தக் குறைந்தது 5,60,000 கோடி ரூபாயாவது செலவாகுமாம். இவ்வளவு பணம் செலவழித்து நடத்தப்படும் இந்தத் திட்டம் உண்மையிலேயே பலனளிக்கக்கூடியதுதானா என்ற கேள்வியை எழுப்பிக்கொண்டு அதற்கு விடை காண 6 மாத காலம் தீவிரமான தேடலில் இறங்கினேன். கேள்விகளுக்கு விடை தேடும் முன் இரண்டு விஷயங்களில் எனக்குத் தெளிவு இருந்தது:

1. இன்று நீர் கிடைத்தால் போதும் என்ற வேகத்தில், நாளை நீர் கிடைக்காமல் செய்துவிடுவது புத்திசாலித்தனமான செயலல்ல.

2. நமக்கு நீர் கிடைத்தால் போதும் என்ற குறுகிய எண்ணத்தில் மற்றவர் எக்கேடு கெட்டுப்போனாலும் கவலை இல்லை என்பதும் முறையல்ல.

முதலில் நதி இணைப்புத் திட்டத்தைச் சிறிது அலசிப் பார்ப்போம். இது முற்றிலும் புதிய யோசனை அல்ல. 1974, 77ஆம் ஆண்டுகளில் கே. எல். ராவ், தஸ்துர் என்ற இருவர் இதேபோன்று வேறு திட்டங்களை அரசாங்கத்திற்குச் சமர்ப்பித்தனர். அவை தொழில்நுட்ப மற்றும் பொருளாதார ரீதியாகச் சரிவராததால் நிராகரிக்கப்பட்டன. இதன்பின் அரசாங்கம் நதி இணைப்பின் சாத்தியக் கூறுகளைத் தொடர்ந்து ஆராய்ந்தபின், “இது ஒரு சிக்கலான விஷயம். இன்னும் ஆழமாக ஆராய்ச்சி செய்த பிறகே எதுவும் கூற முடியும். எப்படி இருந்தாலும் திட்டத்தைச் செயல்படுத்தக் குறைந்தபட்சம் 43 வருடங்கள் ஆகக்கூடும்” என்று அதன் முடிவைக் கூறியது.

இது ஒருபுறமிருக்க, ஜனாதிபதி அப்துல் கலாமின் 2002ஆம் ஆண்டு சுதந்திர தின உரையில் “நதிகளை இணைத்தால் மட்டுமே வெள்ளம் - வறட்சி பிரச்சினைகளைத் தீர்க்க முடியும்” என்று கூறியதைக் கேட்டு உணர்ச்சிவசப்பட்ட வக்கீல் ரஞ்சித்குமார் உச்ச நீதிமன்றத்தில் சமர்ப்பித்த மனு, உயிரற்றுக் கிடந்த திட்டத்திற்கு உயிர்ப்பிச்சை அளித்தது.

நீர் உபரியாக உள்ள பள்ளத்தாக்கிலிருந்து பற்றாக் குறையாக உள்ள பள்ளத்தாக்கிற்கு, 37 நதிகளை 30 இணைப்புகள் மூலம் இணைத்து, நீரை எடுத்துச் செல்வதே இத்திட்டத்தின் முக்கிய நோக்கம். பல ஆயிரம் கி. மீ. நீளமுள்ள கால்வாய்கள் மற்றும் பல பெரிய, சிறிய அணைகளின் மூலம் இத்திட்டம்  நிறைவேற்றப்படுமாம். இம்மாபெரும் திட்டத்தைச் செயல்படுத்துவதற்கு முன் முறைப்படி மேற்கொள்ள வேண்டிய ஆழமான ஆராய்ச்சிகளை இன்னும் தொடங்கவே இல்லாத நிலையில், இரண்டு இணைப்புகளை 2004இல் தொடங்குவதாக அரசாங்கம் அறிவித்துவிட்டது. ஏன் இந்த அவசரம்?

இந்தத் திட்டத்தைப் புரிந்துகொள்ளும்முன், நதிகளைப் பற்றிச் சில முக்கியமான விஷயங்களை முதலில் புரிந்துகொள்வோம்.

1. நதி என்பது வெறும் நீர் பாயும் கால்வாய் மட்டும் அல்ல. அது மனிதனுடன், பல உயிரினங்களுடன் பின்னிச் சார்ந்த உயிருள்ள ஓரமைப்பு.

2. பலர் ‘வெள்ளம்’ என்றாலே அழிவு என்று தவறாக நினைக்கிறார்கள். வெள்ளம் என்பது இயற்கையில் பல்லாயிரக் கணக்கான ஆண்டுகளாக நிகழ்ந்துவருகின்ற ஒரு நிகழ்வு. ஒவ்வொரு மழைக் காலத்திலும் நதிகள் தங்கள் வழியில் சேகரித்துக் கொண்டு தங்கள் இரு கரைகளிலும் சேர்த்துவிடும் செழிப்பான சேற்றுப்படிவுகளை நம்பியே மக்கள் விவசாயம் செய்துவந்திருக்கிறார்கள். வெள்ளம் வரும்போது மக்கள் பாதுகாப்பான இடத்தில் ஒதுங்கி, வற்றியவுடன் கரைக்குத் திரும்பி விவசாய வேலை பார்த்துவந்திருக்கிறார்கள். இயற்கையுடன் ஒத்துழைத்து, இயற்கை வளங்களைச் சார்ந்து வாழும் வழிமுறை இது. நதியையும் வெள்ளத்தையும் பற்றிய இந்த அடிப்படையான தகவல்களையடுத்து, சில விவரங்களைப் பார்ப்போம்.

நதிகள் இணைப்புத் திட்டம் இரு அனுமானங்களைக் கொண்டது: அனுமானம் 1. “வெள்ளம் ஏற்படும் நதிகளை நீர் மிகுந்த நதிகளாகவும் வறட்சி காணும் இடங்களில் ஓடும் நதிகளை நீர் குறைந்த நதிகளாகவும் பிரிக்கலாம்.” இது எந்த அளவுக்குச் சரி? மேகாலயாவில் சிரபுஞ்சி என்னும் இடம் உலகத் திலேயே அதிகமாக மழை பெறுவது அனை வருக்கும் தெரிந்த உண்மை. அதே சிரபுஞ்சியில் ஒவ்வொரு வருடமும் கோடைக்காலத்தில் நீர்ப் பற்றாக்குறை ஏற்படுவது எத்தனை பேருக்குத் தெரியும்?

இதேபோல், ஒவ்வொரு வருடமும் தொலைக்காட்சியில் ஒரிசாவில் வெள்ளத்தினால் ஏற்படும் அவலத்தைக் காண்கிறோம். அதே ஒரிசாவில் 12 மாவட்டங்கள் மழைக்காலத்தில் வெள்ளத்திற்கும் கோடைக்காலத்தில் வறட்சிக்கும் உட்படுவதை எத்தனை பேர் அறிவோம்? வெள்ளமோ வறட்சியோ நிரந்தரமாக ஓரிடத்தில் ஏற்படுவதில்லை. கடந்த நூற்றாண்டில் காடுகளை அழித்து நாமாக ஏற்படுத்திக் கொண்டுள்ள காட்டு வெள்ளங்களுக்கும் அதே காரணத்தினால் மழை நீர் சரியாக நிலத்தடிக்குச் சென்றடையாதலால் ஏற்படும் வறட்சிக்கும் இயற்கை பொறுப்பல்ல.

அனுமானம் 2: “நதியிலிருந்து கடலுக்கு வீணாகப் போய்ச்சேரும் நீரைத் திசை திருப்பிப் பயனளிக்கச் செய்யலாமே!” இதுவும் ஒரு புதிய யோசனையே அல்ல. இப்படி எண்ணித்தான் சோவியத் யூனியனில் இருந்த ஆரல் கடலில் பாய்ந்த அமு தார்ய, சிர் தார்ய என்ற இரு நதிகளை வறண்ட நிலங்களுக்குத் திசை திருப்பினார்கள். முதல் பத்து வருடங்களுக்கு அமோக விளைச்சல் உருவாகிப் பொருளாதாரம் பெருகியது. “ஆஹா, என்ன சாதனை!” என்ற பாராட்டு ஓய்வதற்குமுன் பிரச்சினைகள் தென்படத் தொடங்கின.

40 ஆண்டுகளுக்குப் பிறகு இன்று கடலின் பரப்பளவு பாதியாகச் சுருங்கியுள்ளது. நீரிலிருந்த காற்றின் மூலம் உப்பு ஆயிரக்கணக்கான கி. மீ. தூரம்வரை வீடு, விவசாய நிலங்களில் வந்து விழுகிறது. நிலத்தடி நீர் எதற்கும் பயன்படாத அளவிற்கு உப்புத்தன்மை அடைந்து விட்டது. 5 வயதுக்குட்பட்ட குழந்தைகள் இங்குதான் உலகிலேயே அதிகமான எண்ணிக்கையில் இறந்துபோகிறார்கள். 



இவை மட்டுமல்ல. நதிகள் கடலைச் சேருமிடங்களில் ‘கழிமுகங்கள்’ (estuaries) உருவாகின்றன. இவை மீன் போன்ற நீரினங்கள் தழைக்க மிகச் சிறந்த இடங்கள். இங்கு உப்பு நீர் அதிகரித்தால் தாவரங்களும் மீனினங்களும் பாதிக்கப்படும். ஆரல் கடல் பகுதியில் முக்கியமான மீன் வகைகள் 20இலிருந்து 4ஆகவும் மீன் பிடிப்பு (fish catch) ஒரு நாளைக்கு 40,000இலிருந்து 1000ஆகவும் குறைந்துள்ளது. சிந்து நதியில் கட்டப்பட்டுள்ள ஏராளமான அணைகளின் விளைவாக, நதி நீரின் அழுத்தம் குறைந்து, பல ஆயிரம் கிலோமீட்டர் ஆழத்திற்கு நிலத்தடிக்குள் உப்பு நீர் புகுந்துவிட்டது. இப்படிக் கெட்டுப்போன இயற்கை வளங்களை மீட்க முடியுமா?

இவ்வாறு தவறான அனுமானங்களை அடித்தளமாகக் கொண்டு கட்டப்படுகிறது நதிகள் இணைப்பு என்னும் அடுக்குமாடிக் கட்டடம். இது ஒரு புறமிருக்கட்டும்.

அரசாங்கம் இதன் மூலம் மக்களுக்கு என்ன பயன்களைத் தருவதாக வாக்களிக்கிறது என்பதைச் சற்றே ஆராய்ந்து பார்ப்போம்.

1. 3.5 மூன்றரை கோடி ஹெக்டேருக்கு நீர்ப்பாசனம் அளித்து, நம் நாட்டில் தலைவிரித்தாடும் பஞ்சத்தை அறவே ஒழிக்குமா?

நீர்ப்பாசனம் அதிகரித்தால் உணவு உற்பத்தி அதிகரிக்குமா? நம் நாட்டு நீர்ப்பாசனப் பயனுறுதி (efficiency) வெறும் 20 - 35 சதவீதம் மட்டுமே. ஆனால் நம் அரசாங்கம் நீர்ப்பாசன அளவைக் கணக்கிடும்போது 60 சதவீதம் பயனுறுதியில் கணக்கிடுகிறது. இதன்படி கணக்கிட்டுப் பார்த்தால் இத் திட்டத்தினால் 18 மில்லியன் ஹெக்டேர் மட்டுமே பயனடைய முடியும். மேலும், 9ஆம் ஐந்தாண்டுத் திட்டத்தின் இடைக்கால மறு சீராய்வின்படி 10 சதவீதம் பயனுறுதி அதிகரித்தாலே இன்னும் 14 மில்லியன் ஹெக்டேர் நிலத்திற்கு நீர்ப்பாசனம் செய்யமுடியுமாம். இதையெல்லாம் விட்டுவிட்டு ஒரு பிரம்மாண்டமான புதிய திட்டம் எதற்கு? மேலும், நீர்ப்பாசனம் அதிகரித் தால் உணவுப் பயிருக்குப் பதிலாக, நீரை அதிகமாக உறிஞ்சும் பணப் பயிர்கள்தாம் அதிகமாகப் பயிராகின்றன. இந்தியாவிலேயே அதிகமான எண்ணிக்கையில் அணைகளைக் கொண்ட மகாராஷ்டிர மாநிலத்தில் 68 சதவீதம் பாசன நீர் வெறும் 3 சதவீதம் நிலத்தில் பயிராகியுள்ள (ஏற்றுமதிக்கான) கரும்புக்குச் செல்கிறது.



ராஜஸ்தான் கால்வாய் கட்டிய பிறகு வறண்ட நிலத்திற்கே உரிய கம்பு போன்ற பயிர்களை முற்றிலும் ஒழித்து அதிக அளவில் பஞ்சும் கரும்பும் பயிரிடப்பட்டன. இதற்கு மாறாக, இப்போது வளர்ந்து வரும் இயற்கை விவசாயத்தில் உபயோகிக்கும் பாரம்பரிய விதைகளுக்குக் குறைந்த நீரே போதுமானது. உப்பு (யூரியா) சேர்த்து விளைவிக்கும் கோதுமை, இயற்கை உரம் உபயோகித்து வளரும் பாரம்பரிய கோதுமையைவிட 5 மடங்கு நீரை அதிகமாக
உறிஞ்சுகிறது. வறண்ட நிலங்களுக்கு நீர்ப்பாசனம் செய்வதன் மூலம் நிலத்தின்மேல் உப்புப் படிந்து, நிலம் கொடூரமான நிலைக்கு ஆளாகிறது. இந்நிலையை மாற்றுவதற்கான தொழில்நுட்பம் உலகில் எங்குமே இல்லை. நாடெங்கும் ஒரு கோடி ஹெக்டேருக்கும் மேற்பட்ட நிலங்கள் உப்புப் படிந்த நிலங்களாக மாறியுள்ளன. மற்றும், நம் நாட்டில் ஏற்கனவே உள்ள பல அணைகளும் கால்வாய்களும் பராமரிப்பதற்குப் போதிய நிதி இல்லாத காரணத்தால் சீர்கெட்டுக்கிடக்கின்றன. ஒவ்வொரு வருடமும் நீர்ப்பாசனத்திற்கு நிதி ஒதுக்கீடு அதிகரித்துக்கொண்டே போயினும், நீர்ப்பாசனம் பெறும் மொத்த நிலப் பரப்பளவு மட்டும் குறைந்துகொண்டே போவது எதனால் என்ற ஒரே ஒரு கேள்விக்குப் பதிலைத் தேடினால் அத்தனை வண்டவாளமும் வெளியாகும்.

2. வறட்சி மற்றும் வெள்ளத்தை இத்திட்டம் பெருமளவில் கட்டுப்படுத்துமா?

மிக நவீனமான தொழில்நுட்பத்தினால்கூடப் பிரம்ம புத்திராவிலும் கங்கையிலும் மழைக்காலத்தில் பெருக்கெடுக்கும் வெள்ளத்தில் 5 சதவீத நீரை மட்டுமே திசைதிருப்ப முடியும் என்று ஆராய்ச்சியாளர்கள் கணித்து, இது எப்படி வெள்ளத்தைக் கட்டுப்படுத்த முடியும் என்ற கேள்வியையும் எழுப்பியுள்ளனர்.

50 ஆண்டுக் காலம் அணைகள் கட்டியும், நம் நாட்டில் வெள்ளம் தாக்கும் நிலப் பரப்பளவு 2.4இலிருந்து 4 கோடி ஹெக்டேராக அதிகரித்துள்ளது என்று தேசிய வெள்ள ஆணையம் கணித்துள்ளது. நாம் ஏற்கனவே பார்த்ததுபோல்,
காடுகள் அழிந்ததால் ஏற்படும் காட்டு வெள்ளத்தைக் கட்டுப்படுத்த மரங்களை வளர்க்காமல் மேலும் ஒரு லட்சம் ஹெக்டேர் காடுகளை அழிக்கிறது இத்திட்டம். நம் நாட்டில் வறட்சியினால் வாடும் இடங்களைப் பெரும்பாலும் உள்நாட்டுப் பகுதிகளில்தான் அதிகம் காணலாம். ஆனால் தென்னிந்தியாவில் பெரும்பான்மையான இணைப்புகள், கரை யோரமாகவே இருப்பதால், வறண்டு கிடக்கும் இடங்களுக்கு எவ்வளவு நீர் சென்றடையும் என்னும் கேள்வியைப் பலர் எழுப்பியுள்ளார்கள்.

3. வேலைவாய்ப்பை உண்டாக்குமா?

லட்சம் பொறியாளர்களுக்கு இத்திட்டத்தின் மூலம் வேலை கிடைக்கும் என்றே வைத்துக்கொள்வோம். எத்தனைபேருக்கு வேலை நிரந்தரம் என்று யாருக்குத் தெரியும்? உதாரணத்திற்கு ராஜஸ்தான் கால்வாய் இன்னும் கட்டி முடிக்கப்படவேயில்லை. அதற்குள் நிதிப் பற்றாக்குறையால் 165 பொறியாளர்களை வீட்டிற்கு அனுப்பிவிட்டார்கள். கழிமுகங்களையும்

டெல்டாக்களையும் நம்பியிருக்கும் விவசாயிகளும் மீனவர்களுமே பற்பல லட்சம் பேர் இருக்கிறார்கள். அவர்களின் பிழைப்பை இத்திட்டம் பறித்துவிடும். இப்படித்தான் சோவியத் ரஷ்யாவில் ஆரல் கடற்கரை வாழ் 90,000 மீனவர்கள் ஏழ்மைக்குத் தள்ளப்பட்டனர்.

வங்காள தேசத்தில் மட்டும் 30 லட்சம் மீனவர்கள் ‘ஹில்சா’ என்ற anadromous மீன் வகையை நம்பி உள்ளனர். இம்மீன் வகை நீரோட்டத்திற்கு எதிராகப் பல கிலோ மீட்டர் தூரம்வரை நீந்தி முட்டையிட்டுத் தன் இனத்தைப் பாதுகாத்து வருகிறது. இத்திட்டத்தைச் செயல்படுத்தினால் ‘ஹில்சா’ இனம் முற்றிலும் அழிந்து இவர்கள் அனைவரின் பிழைப்பும் பறிபோய்விடும். இந்தியாவில் இதுவரையில்
இதுபோன்ற திட்டங்களினால் பாதிக்கப்பட்டு ஏழையாகியிருக்கும் மக்கள் 3 கோடிப் பேர். இதுபோன்ற திட்டங்கள் பெரிய கரும்பு விவசாயிகளும் சர்க்கரை ஆலை முதலாளிகளும் மேலும் பணக்காரர்களாகவும் சிறிய விவசாயிகளும் மீனவர்களும் மேலும் ஏழைகளாகவுமே துணைசெய்கின்றன.


இவையெல்லாவற்றையும்விட இத்திட்டத்தின் பொருளாதார விளைவுகள்தான் மிகப் பயங்கரமானவை. 5.6 லட்சம் கோடி ரூபாய் செலவாகும் என்று முதலில் கூறிவிட்டு, பின் அதுவே பத்து லட்சம் கோடி ஆகக்கூடும் என்று வெகு சுலபமாகக் கூறிவிட்டது அரசாங்கம். நம் நாட்டில் கடந்த நூற்றாண்டில் செயற்படுத்தப்பட்ட இதே போன்ற 156 முக்கியமான பெரிய திட்டங்களின் செலவை ஆராய்ந்து பார்த்தால், முதலில் கணக்கிடப்பட்ட தொகையைவிடச் சராசரியாக ஆறு மடங்கு அதிகமாகச் செலவாகியுள்ளது. இதை ஆதாரமாக வைத்துப் பார்த்தால் இதைச் செயல்படுத்த அதிகபட்சம் ரூ. 60 லட்சம் கோடி ரூபாய் செலவாகலாம்!

இந்தியாவின் தற்போதைய கடன்தொகையைக் கட்டி முடிக்கவே நம் அரசாங்கத்தால் இயலாத நிலையில், இவ்வளவு பணத்தை யாரிடமிருந்து கடன் வாங்குவது? “தனியார் நிறுவனங்களுடன் ஒப்பந்தம் செய்யப்படும்” என்று அரசாங்கம் கூறுகிறது. இதுபோக, உலக வங்கியும் இந்தியாவில் பெரிய அணைகளுக்கு நிதியுதவி அளிக்கப்போவதாக அறிவித்துள்ளது.

இதன் விளைவு என்னவாக இருக்கும்? முதலில், நம் குழந்தைகள், பேரன் பேத்திகள், அவர்களின் குழந்தைகள் எனப் பல தலைமுறைகளுக்கு நாம் கடனை அடைத்துக் கொண்டிருப்போம். இதுபோக, கடன் சும்மா வராது என்பதையும் நாம் மறந்துவிடக் கூடாது. 2003இல் சத்தீஸ்கர் மாநில அரசு அங்கு ஓடும் ஷிவனாத் நதியை 26 கி.மீ. தூரத்திற்கு ரேடியஸ் என்ற இந்தியத் தனியார் நிறுவனத்துக்கு ஒப்பந்தம் செய்துகொடுத்தது. மறுநாள் காலை கிராம மக்கள் குளிப்பதற்கும் குடிப்பதற்கும் நதிக்குச் சென்றபோது ஓர் அதிர்ச்சி காத்திருந்தது! ரேடியஸ் நிறுவனத்தின் காவலாளர்கள் துப்பாக்கியுடன் காத்திருந்து மக்களை அங்கிருந்து விரட்ட முயற்சித்தனர். காந்தியின் வழியில் சத்தியாகிரகம் செய்து நதியை மீட்டு வெற்றி கண்டனர் மக்கள். வெறும் 9 கோடி ரூபாய் வருட வருமானமுள்ள ஒரு நிறுவனமே இந்த ஆட்டம் போட்டால், பல லட்சம் கோடி ரூபாய் வருமானமுள்ள பன்னாட்டு நிறுவனங்கள் நதிகள் இணைப்புத் திட்டத்தின் மூலம் இங்கு வந்து இறங்கினால், நம் நாட்டையே அவர்களுக்கு அடமானம் வைப்பதுபோல் ஆகிவிடும்!

பிறகு ராஜேந்திர சிங் கூறுவதுபோல் காந்தி நூல் நூற்கும் ராட்டினத்தைச் சின்னமாகக் கொண்டு ஆங்கிலேயர்களை விரட்டப் போராடியதுபோல், நாம் ஒரு பானையைச் சின்னமாகக்கொண்டு இரண்டாம் இந்திய விடுதலைக்காகப் போராட வேண்டி வரும்! இது வெறும் கற்பனை அல்ல. உலகம் முழுவதும் நடந்துகொண்டிருக்கின்ற ஒன்று. பொலிவியா நாட்டில் கொசமம்பா நகரத்தில் என்ன நடந்தது என்று பார்த்தால் இந்தப் பயங்கரம் இன்னும் நன்கு புலப்படும். இவ்வளவையும் தாண்டி இத்திட்டத்தைச் செயற்படுத்தினாலும்கூட அணைகளுக்கென்று ஓர் ஆயுள் உள்ளது. நம் நாட்டில் பல அணைகள் ஏற்கனவே சேற்றுப் படிவுகள் நிரம்பி ஆயுள் காலம் முடியும் நிலையில் உள்ளன.

பிறகு நம் தண்ணீர்ப் பிரச்சினைக்கு என்னதான் தீர்வு என்ற கேள்வி எழலாம். தீர்வை நான் கூறப் போவதில்லை. காட்டப்போகிறேன். இந்தியாவில்
 

 
ஆயிரக்கணக்கான கிராமங்கள் மழை நீர்ச் சேகரிப்பின் மூலம் செழிப்பாகியுள்ளன. ஆண்டிற்குச் சராசரி 450 மி.மீ. மழை பெய்யும் ராஜஸ்தானிலுள்ள அல்வர் என்ற மாவட்டம் முழுவதிலும் 1058 கிராமங்களில் நீர் வளம் பெருக்கிச் சாதனை படைத்துள்ளார் ராஜேந்திர சிங். வற்றிப்போன இரண்டு நதிகளை வற்றாத நதிகளாக ஓடவைத்து, வனங்களை உருவாக்கியுள்ளார். மூன்று வருடங்கள் மழை பெய்வது தவறியும் பயிர்செய்யும் அளவிற்குப் போதிய அளவு நீர் உள்ளது. 600 மி.மீ. மழை பெறும் குஜராத் மாநிலத்தில் ராஜ் சமாதியாலா கிராமத்தில் நிலத்தடி நீர் 250 மீட்டரிலிருந்து 15 மீட்டருக்கு உயர்ந்துள்ளது. ஒரு ஹெக்டேரிலிருந்து கிடைக்கும் வருமானம் ரூ. 4,600இலிருந்து, ரூ. 31,000ஆக உயர்ந்துள்ளது. 340 மி. மீ. மட்டுமே மழை பெய்யும் காந்தி கிராமத்தில் (குஜராத், கச் மாவட்டம்) குளங்களும் குட்டைகளும் நிரம்பி வழிகின்றன. 785 மி. மீ. மழை பெறும் மத்தியப் பிரதேசம், ஜாபுவா மாவட்டத்தில் பல கிராமங்களில் விளைச்சல் 5 - 6 மடங்கு அதிகரித்துள்ளது. மகாராஷ்டிர மாநிலத்தில், ரலேகான் சித்தி என்ற கிராமத்தில் நீர்ப்பாசனம் 80 ஹெக்டேரிலிருந்து 1,200 ஹெக்டேராக உயர்ந்துள்ளது. இங்கு மழையோ 300 மி.மீ. மட்டுமே.

இதுபோன்று இன்னும் நூற்றுக்கணக்கான உதாரணங்கள் உள்ளன. சென்ற வருடம் நான் ராஜேந்திர சிங்குடன் தமிழ்நாட்டுக் கிராமங்களில் “ஜல யாத்திரை” சென்றுகொண்டிருக்கும் போது அவர் கூறியது நினைவுக்கு வருகிறது: “கடவுள் நிறைய மழையைக் கொடுத்துத் தமிழ்நாட்டு மக்களைக் கெடுத்துவைத்துள்ளார்.” காரணம், தமிழ் நாட்டில் சராசரி ஆண்டு மழையளவு 1,000 மி.மீ.!

இவ்வளவு சிக்கல்களுள்ள ஒரு திட்டம் எப்படிப் பாமர மக்களின் மனங்களைக் கவர்ந்தது? மக்கள் மத்தியில் பரப்பப்பட்டுவரும் வாதங்கள் / நம்பிக்கைகள் இப்படி இருக்கின்றன:

“இயற்கை தன் வளங்களைச் சரியாகப் பகிர்ந்தளிக்கத் தவறிவிட்டது. அறிவாற்றல் பெற்ற நாமே அதைச் சரி செய்ய வேண்டும்.”

“அப்துல் கலாமே சொல்லிவிட்டார். பிறகு என்ன?”

“நவீன விஞ்ஞானம், தொழில்நுட்பம் எப்போதுமே நம்மைக் கைவிடாது.”

மரவளங்களை அழித்துக் காட்டு வெள்ளங்களையும் கடும் வறட்சியையும் உண்டுபண்ணிக் கொண்டிருப்பது நாம்தான். இயற்கை அல்ல. உலகப் பொறியாளர்களெல்லாம் வியந்து பாராட்டிய ஆயிரக்கணக்கான பண்டைக் காலத்து ஏரிகளை மூடிவிட்டு, குறைந்த மழைபெறும் இடங்களுக்கே உரிய கம்பு, திணை போன்ற சத்துள்ள உணவுப்பயிர்களை அழித்துவிட்டோம். பன்மடங்கு நீர் உறிஞ்சும் பயிர்களை இரசாயனம் கலந்து பயிர்செய்து, நீர் நிலைகளை மாசுபடுத்திவிட்டோம். அப்துல் கலாம் ஏவுகணைத் தொழில்நுட்பத்தில் சாதனை படைத்திருக்கலாம். ஆனால் தண்ணீர்த் தொழில்நுட்பத்திற்கும் அவருக்கும் என்ன தொடர்பு?

நவீன விஞ்ஞானம் ‘பசுமைப் புரட்சி’யை நம் நாட்டில் பஞ்சப் பிரச்சினைக்குத் தீர்வாக அளித்தது; இப்போது ஏழ்மைக்கு அதுவே காரணமாக மாறி நம்மை ஏமாற்றிவிட்டது; நம் நீர், நில வளங்களை வீணடித்துவிட்டது; நம் விவசாயிகளைக் கடன் தொல்லையினால் தற்கொலை செய்துகொள்ளும் நிலைமைக்குத் தள்ளியுள்ளது. இரசாயனப் பூச்சிகொல்லி மருந்துகள், புற்று நோய் அதிகரித்துக்கொண்டே போவதற்குக் காரணமாகிவிட்டன. இப்படி ‘நீலப் புரட்சி’, ‘வெண்மைப் புரட்சி’ என நவீன அறிவியல் வண்ணமயமாக நமக்குப் பரிசளித்த புரட்சிகள் அனைத்தும் நம் நம்பிக்கையைப் பெருமளவில் மோசம் செய்துள்ளன.

நெல் ஆலை முதலாளிகள், உமியை அகற்றித் தவிட்டை நீக்கி, வெள்ளை வெளேரென்று மெருகேற்றிய அரிசியை ஒருபுறம் விற்றுக் காசாக்கி, மறுபுறம் மருந்து தயாரிக்கும் நிறுவனங்களுக்கு விட்டமின் தயாரிப்பதற்காகத் தவிட்டை அதிக விலைக்கு விற்கின்றனர். அந்த வெள்ளை அரிசியைத் தரம் வாய்ந்ததென்று எண்ணி அதிக விலைக்கு வாங்கி உண்டு, மறுபுறம் விட்டமின் மாத்திரைகளை உண்கிறோம். நதிநீர் இணைப்புத் திட்டத்தின் மூலம் வேலைவாய்ப்புக்கிடைக்கும் என்று சொல்வது இதைப் போலத்தான் உள்ளது. இதுபோன்ற ‘வளர்ச்சி’த் திட்டங்களின் அகதிகளாக நகரங்களுக்குப் புலம்பெயர்ந்து சேரிகளில் ஏழ்மையில் வாழும் குழந்தைகளைப் பாடுபட்டுப் பண உதவிசெய்து பொறியாளர்களாக்கப் படிக்க வைக்கிறோம். பிறகு இதுபோன்ற திட்டங்கள் தீட்டி, வேலைவாய்ப்பு என்ற பெயரில் அவர்களை அதனுள் தள்ளி, மேலும் மேலும் அகதிகளை உருவாக்கிக் கொண்டிருக்கிறோம். நல்லது செய்ய வேண்டும் என்ற உயர்ந்த எண்ணத்தின் அடிப்படையில் நடைபெறுகிறது இந்த வன்முறை. சற்றே சிந்தித்துப் பார்ப்போம்.

Tuesday, June 3, 2014

Rain water Harvesting - Success Stories


The following are drought-prone areas with average annual rainfall as low as 250 mm (national average is 1,200 mm) which once had no water for drinking or irrigation, no fodder for cattle, no employment, drudgery for women fetching water from long distances, no food security and high rates of migration. Read how RWH has transformed them into prosperous villages, with adequate employment, irrigation and drinking water through consecutive years of drought, multifold increase in agricultural productivity and incomes.

Alwar, Rajasthan (Average annual rainfall: less than 450 mm)
Arvari, a monsoonal stream has been made a perennial river.  A forest has been created. 1058 villages have been made drought and flood free. Government has changed records of Alwar as a “dark zone” (water-deficit zone) to a “white zone”. Water is available for drinking and irrigation after three years of no rains.

Ralegaon Siddhi, Maharashtra (less than 300 mm)
Irrigation has increased from 80 – 1,200 acres, producing three crops a year worth Rs. 60 lakhs. The girls and boys of the village have won state-level competitions by learning swimming in this village pond. Hundreds of people visit everyday to see the miracle.

Raj Samadhiyala, Rajkot District, Gujarat  (600mm)
Water table increased from 250 metre to 15 metre depth even with a failure of rains.  In 2001, the village generated an income of Rs 4.5 crore. Average income per hectare has increased from Rs.4,600 in 1985 to Rs.31,000 in 2002.

Mahudi, Dahod, Gujarat (830 mm; 350 mm in 1999)
Annual agricultural production has increased from 900 to 4000 quintals / hectare.  The average annual income increased to Rs. 35,620 in 1999.

Jhabua, Madhya Pradesh (785 mm)
Fodder (grass) availability increased 5-6 times. Dependence on local moneylenders has gone down. In select micro-watersheds, loans from moneylenders had gone down by 22%. Grain banks have resulted in increased food security.

Hivre Bazar, Ahmednagar, Gujrat (580 mm)
The state won its first National Productivity award because of work done in this village. The village’s daily milk production has increased from 250 litres in 1995 to 2,600 litres today.

Darewadi village, Ahmed Nagar District, Maharashtra (300 mm)
The village sells the surplus produce in big cities like Pune, Ahmednagar and Mumbai. Employment opportunities have increased from two to eight months in a year.  They sell over 1,500 liters of milk every day to milk cooperatives in Ahmednagar.

Gandhigram, Kachchh, Gujarat (340 mm)
During 2001, although the village received only 165 mm rainfall, the reservoirs were brimming with water. Gandhigram topped in groundnut production in Mandvi district in 2002. The village is now planning a cooperative for processing and marketing agricultural products.


Alwar District, Rajasthan
Average Annual Rainfall: 350-450 mm                                             
Organisation: Tarun Bharat Sangh

Original Condition (1985): When Rajendra Singh started his work in Kishori village, the area had been marked “dark zone” (water-deficit) in the government records. The ground water was below 200 feet. Women spent from six to nine hours everyday fetching water. No agriculture was possible, and the village remained desolate with most of the youth migrating to nearby towns for employment.

Drawing inspiration from the wisdom and conviction of Mamu Patel, an old man in the village, Rajendra Singh initiated a major movement to harvest rain water. All the plans were made and carried out by the villagers, without the help of “qualified” engineers or funds from any big external agencies. More than 7,000 johads were built in more than 1000 villages covering ………. Sq. km of land. Massive afforestation was carried out.

Impact: From a small stream that would vanish in a few days after the monsoons, Arvari started flowing for one extra month each progressive year and became a perennial river in 1995. The government had to mark Alwar as a “white zone” since it had plenty of water. 1058 villages have been made drought and flood free. The villagers harvest up to three crops a year even after consecutive years of drought. 85% of the rural migration stopped. Employments were generated in farming, vegetable marketing, basket weaving, fruit production, construction of new ponds and water harvesting structures. Women’s drudgery of fetching water from long distances ended. They started sending their daughters to schools for the first time. They formed the Arvari River Parliament with 150 members from 70 villages of the basin area, to ensure that the Arvari remains clean and healthy and to solve internal disputes. More…..


Ralegaon Siddhi, Maharashtra
Average Annual Rainfall: 250-300 mm

Original Condition (1980): The village was destitute: about a fifth of the families ate just once a day; half to two-thirds borrowed grain from other villages at a high cost. Of the
1, 700 acres are arable only about 80 acres were irrigated through wells. There was little work in the village. Men went outside to earn a pittance breaking stones; women suffered prostitution. Family after family was in debt. A major proportion of the land had been mortgaged to money-lenders. With no other source of income, people had taken to manufacturing liquor: there were about 40 liquor stills. 90 per cent of the families were stricken by abdominal ailments. Child mortality was high. It was to this village that Anna Hazare returned 17 years ago and started RWH through percolation tanks, check dams and wells.

Impact: Of the around 1,700 acres of arable land, about 1200 acres are under irrigation, producing three crops a year worth Rs. 50-60 lakhs. The families who got one meal a day, now market vegetables, grain and milk. While neighboring villages waits for the Government tanker to bring drinking water, Ralegaon has enough not just for everyone in the village but also for the hundreds who troop into the village every day to see the wonder which has been wrought there. 4,00,000 trees have been planted. Liquor has been banished from the village. The girls and boys of the village have won state-level competitions by learning swimming in this village pond.


Raj Samadhiyala, Rajkot District, Gujarat
Average Annual Rainfall: less than 300 mm

Original Condition: (1985):  The village faced a major water crisis, with the groundwater table at a depth of 250 metres.

Villagers started to build check dams and tanks by using funds under the District Rural Development Authority (drda) programme. They built 45 check dams over an area of 1,090 hectares (ha). 35,000 trees were planted.

Impact: In 2001, the village generated an income of Rs 4.5 crore. It is one of the few villages in Gujarat to have had three bumper crops in a single season. In 2002, the village received 400 mm of rainfall while in 2003, even with no sign of rain, water was available at a depth of 15 metres. With bumper harvests, the village granaries are full. The villagers have planted trees and constructed pipelines to supply drinking water to individual homes. Perennial drinking water wells have increased from two in 1985 to 14 in 2002. Average income per hectare has increased from Rs.4,600 in 1985 to Rs.31,000 in 2002.


Mahudi, Dahod, Gujrat
Annual Rainfall: 830 mm (rainfall in 1999 was only 350 mm)
Organisation: N M Sadguru Water and Development Foundation

The village built a series of check dams near the source of the seasonal Macchan river and a series of small irrigation structures downstream.  Watershed management measures such as terracing, planting trees, etc. were adopted.

Impact: Irrigation coverage and land under cultivation have doubled, increasing the annual agricultural production 4 fold from 900 quintals/ha to 4000 quintals/ha. From growing just one crop (maize or pigeon pea) in the rainy season, the villagers now grow three crops a year (gram, wheat and vegetables). There as been a drastic reduction in seasonal out migration. The average annual income in 1999 was Rs. 35,620. Villagers have constructed a pipeline system to bring drinking water on tap, from a well near the check dam to each falia or house cluster. Women no longer have to go long distances in search of water. Villagers control the use of water through the local village institution, called the lift irrigation committee ensuring equitable distribution of water, making rules for judicious use of water like banning the cultivation of intensive crops like groundnut.  Increase in fodder availability has increased the milk yield. More…



Jhabua, Madhya Pradesh
Average Annual Rainfall: 785 mm
Organisation: Action for Social Advancement / Rajiv Gandhi Watershed Development Mission (RGWDM) of MP State Government

Original Condition: From 1963 to 1993. more than 15 per cent of the district forest and village commons turned to farmland. By 1993. the dense forest cover had shrunk to 4.9 per cent of the area. Deforestation resulted In the uplands being cultivated, land became less productive. Also. there were fewer jobs and less Income. People began to migrate to towns for work.

22% of the district’s land area was brought under RGWDM by April 1998. 374 villages were involved in developing 249 micro-watersheds (construction of small tanks and check dams).

Impact (1998): The irrigated area increased to 1,115 hectares in 18 microwatersheds, which is nearly double the irrigated area of 1994-95. In seven microwatersheds, the cropped area has increased by 7% and the cropping intensity of the cultivated land is also increasing. The rabi area (dry season crop) has increased by 340 ha in the same seven microwatersheds. There is also a shift towards cash crops with the area under soyabean and cotton having increased by 340 hectares.  Food availability has increased by a minimum of one month to about four months. Some 313 village-level grain banks were established to ensure timely availability of foodgrains on easy credit. The protection of the land in the watershed and planting of various species of benefit to the local people (like bamboo, anwla, Acacia catechu and neem) has shown a 66 per cent reduction in wasteland area in 11 microwatersheds studied. Over 20,00,000 trees had regenerated. Fodder availability has increased 5-6 times. Dependence on local moneylenders has gone down. A study of select micro-watersheds revealed that loans from moneylenders had gone down by 22 per cent. Grain banks have resulted in increased food security. And distress migration has reduced considerably.

Hivare Bazar, Ahmednagar District, Gujrat
Organisation: Sarpanch, Government
Average Annual Rainfall: 580 mm

Original Condition (1989): Agriculture was unprofitable. 22 liquor shops, gambling and fighting made living conditions even worse.  Families were migrating to meet their basic survival needs. 

When Popat Pawar was made sarpanch, he initiated many programmes to restore the village’s environment. In 1995, the Adarsh Gaon Yojana launched by the government helped the villager build 52 earthen bunds, two percolation tanks, 33 loose stone bunds and nine check dams in a series on the downstream nallah.

Impact: State got its first National Productivity Award due to the works done in Hivare Bazar. Crops grown are jawar, bajra, wheat, onion, potato, and vegetables along with floriculture and horticulture. The village’s daily milk production has increased from 250 litres in 1995 to 2,600 liters today. 35 families who had migrated to Mumbai and Pune have returned. The village is also maintaining a patch of land where 100 different species of plants are duly preserved. 70 ha of forestland are entirely managed by the villagers. The department even does not have their guard to protect the reserves.
http://www.rainwaterharvesting.org/Rural/Hirve.htm

Darewadi village, Ahmed Nagar District, Maharashtra
Average Annual Rainfall: 300 mm
Organisation: Watershed Organisation Trust (WOT)

Original Condition (1996): In this remote drought-prone village in a rain-shadow region, there was no assurance of water for drinking or for irrigation. Even with reasonable good rains, agricultural production was not enough for 3-4 months resulting in widespread unemployment. 

In 1997, the villagers took the permission from the forest department (FD) to work in the reserved forest zone following the ridge to valley concept, and in the following year the villagers started their work.

Impact: From the earlier pearl-millet farmers have diversified to vegetable cultivation, cotton, onions and improved cereals and pulses even selling the surplus into big cities like Pune, Ahmednagar and Mumbai. Employment opportunities have increased from two to eight months in a year.  There are eight women's self Help Groups (SHGs) in the village and these groups have an apex body, the Samyukta Mahila Samitee (SMS) that is functioning well. Most important of all, they manage their savings and credit groups with internal lending, which provide immediate loans for their basic needs. They have undertaken a number of activities such as soak pit, kitchen gardens, improved cooking devices, water supply system and toilet construction. A number of income generation activities like dairy, nursery, homestead poultry, etc. have also been undertaken. At present they own improved cattle and sell over 1,500 liters of milk every day to milk cooperatives in Ahmednagar.


Gandhigram, Kachchh, Gujarat
Average Annual Rainfall: 340 mm
Organisation: Shri Vivekanand Research and Training Institute (VRTI)

The villagers constructed 5 check-dams, 72 small check-dams and 72 nullah plugs.

Impact: During 2001, although the village received only 165 mm rainfall, the reservoirs were brimming with water. Groundwater was recharged and villagers received an uninterrupted piped water supply from their well. Gandhigram topped in groundnut production in Mandvi district in 2002. The villagers also introduced new crops like wheat, onion and jeera (cumin) and increased their agricultural yield. Profits flowed in. Work availability has also benefited landless labourers. These riches were channelled back into the village. In April 2002, farmers repaid Rs 2.5 lakh out of the Rs 5 lakh loan from Mandvi Gramin Bank for the construction of a dam. They also invested Rs 2 lakh in fencing the village to protect their crops from wild animals. The village is now planning a cooperative for processing and marketing agricultural products.